برقراری روابط نزدیك با اسرائیل اقدام جسورانه ای برای تركیه بود. این اقدام آنكارا كه مدتها از مواضع اعراب در مورد فرایند صلح حمایت می كرد، رنگ و بوی تغییر جانبداری عمده در فرایند صلح عرب _ اسرائیل داشت. اما اینگونه نبود. موافقتنامه ۱۹۹۳ اسلو به خصوص به رسمیت شناخته شدن اسرائیل توسط سازمان آزادیبخش فلسطین (ساف)، این امكان را به آنكارا داد كه بدون انتقاد از جانب ساف، رابطه با اسرائیل را پیگیری كند. سیاست علنی تركها در قبال فرایند صلح همچنان مبتنی برطرفداری از فلسطینیان است. تركیه در سال ۱۹۸۸ «كشور فلسطینی را به رسمیت شناخت اما هیچ نقش قابل توجهی در معادله اسرائیل _ فلسطینیان ندارد. در این حال، نزول رابطه آنكارا با جهان عرب و ایران گسترش مناسبات آن را با اسرائیل تسهیل كرد.
اسرائیل و تركیه به دلایل راهبردی با هم همكاری می كنند و عنوان مناسب رابطه آنها» رابطه راهبردی «است نه» ائتلاف «. هیچكدام از دو طرف ملزم نیست در صورتی كه یكی از آنها مورد حمله قرار گرفت، وارد جنگ شود و تصور شرایطی كه هر كدام از این دو دست به چنین كاری بزنند، دشوار است. این راهبرد بر پایه دو نیاز مشترك استوار است: مهمترین آن بعد نظامی _ امنیتی و دومی اقتصادی است. از میان حدود بیست و چهار موافقت نامه كه تركیه و اسرائیل از سال ۱۹۹۳ با هم امضا كرده اند، قراردادهای اصلی در برگیرنده همكاری و آموزش نظامی، همكاری دفاعی _ صنعتی و یك قرارداد تجارت آزاد بوده است كه همه در سال ۱۹۹۶ منعقد شدند. هر دو طرف از آنها منتفع شده اند:
* اسرائیل برای آموزش خلبانهای خود در مأموریتهای دوربرد به قلمرو هوایی تركیه دسترسی پیدا می كند، توانایی خود را برای جمع آوری اطلاعات از سوریه، عراق و ایران افزایش می دهد، بازار فروش اسلحه خود را گسترش می دهد، از انزوای منطقه ای خود می كاهد و خود را به عنوان شریكی برای كشورهای مسلمان نشین اتحاد شوروی سابق مطرح می كند. اسرائیل جنگنده های اف۴ و اف۵ تركیه را ارتقا داده و مطبوعات اسرائیل از تدوین قراردادهای نظامی دیگر خبر داده اند.
* تركیه دانش نظامی خود را از طریق آموزش مشترك و همكاری نزدیك با ارتش اسرائیل تقویت می كند، توانایی جمع آوری اطلاعات خود را از همسایگان مخاصم و بالقوه دشمن افزایش می دهد و مهمتر اینكه به منابع تسلیحاتی پیشرفته دست می یابد كه طرفداران یونانی ها، ارمنی ها، كردها و حقوق بشر نمی توانند جلوی آن را بگیرند. آنكارا به همین دلیل نمی تواند به كشوهای اروپای غربی و آمریكا به عنوان منبع تسلیحاتی مطمئن نگاه كند. به علاوه تركها فكرمی كنند روابط نزدیك با اسرائیل در طول زمان جایگاه آنان را نزد كنگره آمریكا بهبود خواهد بخشید.
انگیزه ابتدایی آنكارا برای ایجاد روابط نزدیك با اسرائیل تقویت بازدارندگی آن در برابر سوریه بود كه با اسرائیل و تركیه هم مرز و مدتها از جنبش جدایی طلب كرد ضد ترك شامل حزب خلق كرد (PKK) و سایر گروههای تروریستی ضد ترك حمایت كرده است. تركیه توانست در اكتبر ۱۹۹۸ كه دمشق زیر فشار تهدید حمله عبدالله اوجالان رهبر این حزب را اخراج كرد تا حد زیادی به این هدف دست یافت. تصور غالب بر این است كه اسد رئیس جمهوری سوریه از آن بیم داشت كه جنگ با تركیه، اسرائیل را نیز وارد مناقشه كند و از این رو تصمیم گرفت تسلیم اوجالان مسیر عاقلانه تری است. در مورد بعد اقتصادی،  حجم تجارت دو جانبه در سالهای دهه ۱۹۹۰ گسترش یافت، به خصوص با موافقتنامه تجارت آزاد دو جانبه ،۱۹۹۷ حجم تجارت كه در سال ،۱۹۸۹ ۹۰ ملیون دلار بود، در سال ۱۹۹۹ به ۹۰۰ میلیون دلار افزایش یافت، یعنی ده برابر افزایش. در سال ،۱۹۹۹ اسرائیل به صورت بزرگترین بازار صادراتی تركیه در خاورمیانه درآمد. همچنین اسرائیل امكان خرید آب را از تركیه بررسی می كند.
تركیه و اسرائیل عقاید متفاوتی درباره برخی موضوعهای مهم مربوط به امنیت منطقه دارند. تركیه از عراق یكپارچه و دولت مركز مقتدر حمایت می كند و حتی حاضر بود صدام حسین چتر حكومت مركزی خود را بر منطقه شمال بگستراند كه عمدتا شامل استانهای كردنشین است. اسرائیل عراق ضعیف، تجزیه شده و حتی ورشكسته را ترجیح می دهد كه همه اینها نزد تركیه مطرود است. آنكارا از ظهور یك كشور كرد بیمناك است كه اسرائیل در گذشته مشوق آن بود. اسرائیل به ایران به دیده تهدید وجودی می نگرد. تركیه به رغم اختلافات ایدئولوژیك و روابط اغلب پرتنش با تهران، چنین دیدگاهی ندارد.
جنبه های نظامی و اقتصادی همكاری تركیه _ اسرائیل احتمالا همچنان قوی خواهد ماند. در واقع موانع چندانی وجود ندارد. بیشتر انتقاد از جانب كشورهایی مطرح شده كه با تركیه هم مرز هستند و بیش از سایرین به طور مستقیم تهدید را احساس می كنند، یعنی ایران، سوریه و قبلا عراق شدت مخالفتهای منطقه ای و در میان كشورهای مسلمان مانند اقدام ایران در جریان نشست سازمان كنفرانس اسلامی در سال ۱۹۹۷ در تهران، اغلب كمتر از آن است كه نمایانده می شود پیش بینی در این مورد كه مناسبات تركیه _ اسرائیل منطقه را تجزیه می كند و باعث شكل گیری ضد ائتلافهای تهدیدكننده ای مثلا بین یونان، ارمنستان، ایران یا سوریه می شود، محقق نشده است.
* ماهیت این روابط محدودیتهایی دارد و زمینه هایی وجود دارد كه انتظارات از طرف مقابل باید در حد معین باشد. هیچكدام از این دو در مورد مسائلی كه آنها را از روند غالب جهانی جدا خواهد كرد، از دیگری دفاع نخواهد كرد. اسرائیل از سیاستهای تركیه در مورد كردها حمایت نخواهد كرد و تركیه از سیاست اسرائیل در ساخت شهركها یا دیگر جنبه های جنجالی سیاست های اسرائیل در قبال فلسطینیان دفاع نخواهد كرد. دو طرف كلا از یكدیگر در این موارد انتقاد نمی كنند یا اگر بكنند، به شكلی آرام است. در سالهای اخیر علاقه تشكلهای یهودی آمریكا به تركیه افزایش یافته است و هیأتهای یهودی اسرائیل دیدار رسمی از تركیه داشته و اغلب با مقامات ارشد مذاكره كرده اند. با این حال در اینكه این امر به زودی به حمایت بیشتر از تركیه بیانجامد، تردید وجود دارد، به خصوص از نظر فروش اسلحه. در طول زمان، اگر مناسبات تركیه با اسرائیل دوام داشته باشد، احتمالا تداعی معانی مثبتی را نزد اعضای طرفدار اسرائیل كنگره و مقامات قوه مجریه آمریكا بر جا خواهد گذاشت. به دلایل راهبردی، روابط با اسرائیل را ابتدائا ارتش تركیه آغاز كرد، نه رهبری غیرنظامی و این كار در پاسخ به احساسات مردمی نبود. با توجه به وجود احساسات اسلام گرایانه در تركیه، احتمالا اقلیت قابل توجهی از جمعیت تركیه همواره منتقد روابط تركیه و اسرائیل خواهند ماند. نقش اسرائیل در عملیات نجات پس از زمین لرزه سال ۱۹۹۹ در تركیه باعث شد تا قدری نسبت به این رابطه پشتیبانی ایجاد شود. احساسات قابل توجه ضد عرب در دستگاههای تركیه به حفظ مناسبات با اسرائیل كمك می كند.
تركیه علاقه مند است بین اسرائیل و فلسطینیان قرارداد صلح امضا شود. چنین قراردادی مشروعیت روابط با اسرائیل را نزد اقشار قابل توجهی از مردم كه از فلسطینیان حمایت می كنند، تقویت خواهد كرد. با این حال، تركیه در مورد مسیر صلح بین اسرائیل و سوریه نگرانی هایی دارد. بازدارندگی در قبال سوریه، محور اصلی روابط تركیه و اسرائیل بود. آنكارا نسبت به رفع عامل اسرائیل در مقام بازدارنده اقدامات سوریه علیه تركیه نگران است. صلح بین اسرائیل و سوریه وضعیت موجود را كه در آن سوریه ضعیف و منزوی و آنكارا از امنیت نسبی برخوردار است، بر هم خواهد زد. با وجودی كه كاهش حمایت سوریها از تروریسم ضد تركیه از زمان اخراج اوجالان، باعث دلگرمی تركها شده است، هنوز آنان نسبت به سوریه دچار بی اعتمادی عمیقی هستند كه بعید است به زودی از بین برود. تركیه به علاوه از این نگران است كه اسرائیل با حمایت آمریكا این پیشنهاد را مطرح كند كه سوریه از دست دادن آب جولان را با آب رود فرات جبران كند. آنكارا این نگرانی را نیز دارد كه سوریه صرفا به دلیل قطع رابطه با تروریستهای ضد اسرائیل و بدون اقدام مشابه در مورد سایر تروریستهای ضد تركیه، از فهرست كشورهای تروریست پرور وزارت خارجه آمریكا كنار گذاشته شود. از دیگر نگرانی های تركیه این است كه اسرائیل به سوریه اجازه دهد نیروهایش را به مرزهای شمالی آن انتقال دهد، روابط نزدیكی با سوریه برقرار كند (همان طور كه پس از امضای قرارداد صلح مصر و اردن با اسرائیل با این كشورها رابطه نزدیك برقرار كرد) و اسرائیل روابط خود را با تركیه به روابط با تركیه ترجیح دهد.
روابط تركیه با اسرائیل در سال ۲۰۰۰ استوار و چند وجهی بود. گمان می رود تلاشهای صلح سوریه با اسرائیل و تركیه، تأثیری منفی در آن نگذارد. برای برخی ناظران، روابط تركیه و اسرائیل نبض ساز عادی سازی روابط مسلمانان با اسرائیل است، در واقع در چارچوب طرح جامع صلح خاورمیانه است، كاملا محتمل است كه روابط اسرائیل و تركیه هسته نوع جدیدی از روابط منطقه ای مبتنی بر موافقتنامه های تجاری، امنیتی و در مورد آب تشكیل دهد.
منبع: گزارش خاورمیانه در سال ۲۰۱۵ چاپ دانشگاه دفاع ملی آمریكا

 ماخذ:  همشهری دیپلماتیك- Oct 2004 - شماره ۲۸ - ۱۶ آبان ۱۳۸۳